De Nasca-cultuur bestond ongeveer tussen het jaar 200 voor Christus en het jaar 1000 van onze jaartelling in de Nazcavallei in het hedendaagse Peru.
Het woord 'Nasca' is waarschijnlijk een vervoeging van het Spaanse werkwoord 'Nacer' wat geboren worden betekent. 'Nasca' betekent, afhankelijk van de context: ik ben geboren of ik word geboren. Het is mogelijk dat het in deze betekenis 'Wedergeboorte' aangeeft. In Cahuachi, het ceremoniële centrum van de Nazca-inwoners zijn duizenden graven gevonden met grafgiften voor de overledenen wat duidt op een religie gebaseerd op wedergeboorte. Nazca staat bekend om de Nazca lijnen: de vele dierfiguren, geometrische figuren en rechte lijnen die ontdekt zijn op de zogenaamde Nasca-pampa. Deze figuren zijn het beste vanuit de lucht te observeren omdat de figuren soms tientallen meters lang zijn. In het recente verleden hebben veel onderzoekers en 'pseudo'-onderzoekers (Erich von Däniken “Waren de Goden kosmonauten”-1969) een verklaring trachten te vinden voor de aanwezigheid van deze zogenaamde 'Geoglyphen' (aardtekeningen).
De lijnen van Nazca zijn geogliefen, tekeningen in het zand van de pampa's van Jumana en Nazca in Peru. De tientallen figuren van dieren, honderden geometrische vormen en duizenden lijnen en lijnenspellen zijn in het woestijnzand van de hoogvlakte van Peru lang bewaard gebleven. De hoogvlakte is een van de droogste gebieden op aarde en kent een gemiddelde jaartemperatuur van 25 graden Celsius Het is er bijna altijd windstil, zodat de lijnen duizenden jaren bewaard bleven.
De lijnen zijn tussen 200 voor en 600 na Chr. vervaardigd door de Nazca en Paraca indianen. Het gebied werd echter al 10.000 jaar bevolkt door mensen, die een verscheidenheid aan culturen hebben ontwikkeld in Zuid-Peru. In 1990 heeft de UNESCO de lijnen toegevoegd aan de officiële Werelderfgoed-lijst.
De eerste vermelding in de literatuur van de figuren, dateert uit 1547 toen ontdekkingsreiziger Cieza van Leon het gebied bezocht. De wiskundigen Maria Reiche en Paul Kosok kwamen met de hypothese van een astronomische betekenis van de lijnen en figuren. Vervolg veldonderzoek werd uitgevoerd door de archeologen Reindel en Isla, die meer dan 650 opgravingen hebben gedaan en een verklaring voor de lijnen hebben geformuleerd tijdens hun werkzaamheden bij het ontrafelen van de cultuurhistorie van de volkeren van de regio. Het team ontdekte dat in en rond de gegraven lijnen kleine kuilen gegraven waren, waar landbouwproducten en dieren in begraven waren. Ze concludeerden dat het een soort rituele kanalen waren, die de zeer weinige regenval zouden moeten vervoeren. Daarbij moet bedacht worden dat er per eeuw slechts een aantal millimeters aan neerslag valt! Helaas gaven ze niet aan waarom de makers zo enorm veel energie en tijd in deze "afvoerkanalen" hebben gestoken. Ook is er geen verklaring gegeven voor het feit dat de afvoerkanalen geen duidelijk eindpunt hadden waar het water heen zou moeten stromen. Kortom, hun hypothese is nogal omstreden. Door de zeer weinige regenval in het gebied konden de unieke tekeningen zo lang geconserveerd blijven.
Van dichtbij gezien lijken de lijnen eenvoudige ploegvoren. Door de geologische eigenschappen van de pampa was het niet moeilijk goed zichtbare voren te maken. Het oppervlak bestaat uit een laag donkerroze kiezels, waarbij de kleur wordt veroorzaakt door oxidatie, met daar direct onder een laag heldergele kiezels. De bovenste laag werd door de Nazca's weggehaald, waarbij ze gebruik maakten van stokken om het verloop van de lijnen aan te geven. Vermoedelijk hadden ze ook schaalmodellen op basis waarvan ze de lijnen moesten trekken. De weggehaalde stenen werden opgestapeld in kleine stapeltjes die nog steeds bewaard zijn gebleven. Het gebruik van deze methode is door verschillende archeologische expedities bevestigd.
Tussen Palpa en Nazca werden enkele lijnen blootgelegd waarvan de breedte van de voren varieerde van 40 tot 110 cm. De donkerroze kleur van de kiezels licht op bij schemering en op dat moment waren de lijnen goed te zien. Ook werd een halve cirkel van heuveltjes gevonden die van veraf gezien een gigantisch amfitheater vormden.
De tekeningen bestaan uit geometrische figuren, meanders, voorstellingen van dieren, doolhoven en andere vormen. Het duidelijkst en meest beroemd zijn de dierentekeningen: vogels van 25 tot 275 m lengte (kolibries, condors, een pelikaan, meeuw, papegaai en anderen), een aap, een spin, een slak, een hagedis, een leguaan, een slang, een hond met een lange staart en poten, twee lama's en zelfs een orka. De hagedis werd doorsneden tijdens de aanleg van de Panamericana Sur snelweg. Door veel van de tekeningen zijn spiralen en andere (rechte) lijnen "getekend".
Bijna alle tekeningen zijn op de vlakke meseta gemaakt, slechts enkele bevinden zich op de hellingen van de heuvels rondom de vlakte. Die figuren representeren bijna allen mannen. Sommigen zijn omringd door drie of vier verticale lijnen die de waaier van een ceremonieel gewaad zouden kunnen representeren. Historische volkeren in Peru droegen gewaden van goud en veren. De op de heuvels gemaakte tekeningen zijn niet zo duidelijk als die van de vlakte, wellicht omdat de stenen die van de heuvels afrolden de details hebben uitgewist.
Tot nu tot zijn meer dan dertig van de geogliefen ontdekt op de pampa's en hoewel ze kleiner zijn in omvang dan de geometrische vormen die bestaan uit duizenden lijnen en driehoeken, zijn ze spectaculair goed bewaard gebleven.
Duizenden lijnen bestrijken een gebied van 520 km2 maar sommige strekken zich uit tot een gebied van 800 km2. De lijnen variëren in lengte; sommige zijn tot 275 m lang. De diepte van de lijnen is nergens groter dan 30 cm en sommige zijn zelfs slechts "krassen", maar als de zon achter de heuvels zakt, wordt het reliëf in het schemerdonker vanzelf duidelijker.
Staande op het aardoppervlak, lijken de lijnen verdwenen, maar zodra eroverheen gevlogen wordt, is de omvang en schoonheid van de lijnen pas duidelijk te zien. Dit toont aan dat de Peruanen destijds over veel geometrische kennis beschikten. Sommigen menen dat hieruit de conclusie getrokken kan worden dat de Nazca konden vliegen of contact hadden met buitenaardse wezens. Anderen beweren dat de lijnen bedoeld zijn als religieuze uitingen: de verschillende figuren zouden een symbolisch pad naar de goden kunnen zijn; de Nazca sjamanen zouden door het gebruik van hallicunogene stoffen een spirituele vlucht kunnen maken.
Definitief bewijs voor hoe en met welk doel de figuren gemaakt zijn is echter nooit gevonden. De leef- en werkomstandigheden in het gebied waren zodanig moeilijk dat het volstaan met de simpele conclusie dat ze zomaar gemaakt zijn, of om regenwater af te voeren volstrekt onbevredigend is.
Naast aardtekeningen zijn in de Nazca regio ook andere menselijke ingrepen in dit landschap bekend zoals 'Puquios'. Met deze term worden de ondergrondse bronnen aangeduid die te bereiken zijn via een spiraalvormig aflopend pad. De voeding van deze bronnen, zo is ontdekt, bestaat uit infiltratie door een bodemlaag, vanuit de bedding van de Nazca-rivier. De Puquios zijn onderling verbonden door, door mensen aangelegde, ondergrondse bevloeiingskanalen. Vanwege de diepe ligging zijn deze kanalen waarschijnlijk ook bedoeld als buffer/waterberging in tijden van droogte.
Ook zijn uit het gebied veel steencirkels bekend, een gegeven dat in de literatuur over Nazca niet al te vaak vermeld wordt.
De bijzondere geomorfologische omstandigheden (gips in de ondergrond) met een zeer dunne laag van donkerder materiaal (vulkanisch?) in combinatie met de breedtegraad van deze plek, heeft op het Amerikaanse continent, wellicht de omstandigheden mogelijk gemaak dat in een vroeg stadium van de ontwikkeling van de landbouw, relatief langdurige astronomische observaties van sterren, zon, maan en planeten konden worden verricht. Echter een sluitend bewijs dat de Nazcalijnen een relatie hebben met de beweging van hemellichamen is (nog) niet aangetoond.
Twee markante persoonlijkheden die astronomisch onderzoek in dit kader hebben verricht zijn Maria Reiche en Gerald S. Hawkins. Laatstgenoemde schreef geschiedenis door zijn baanbrekend werk in het doorgronden van de betekenis van Stonehenge. Maria Reiche wijdde haar leven aan het in kaart brengen en het verklaren van de geoglyphen, en aan het verzorgen van bescherming voor deze kwetsbare figuren in de Pampa. Zij is in 1998 met respect begraven bij haar woning naast Nazca-pampa.
De Nazcacultuur kwam tot bloei toen de Chavin-cultuur in kracht afnam en de bewoners van de valleien hun eigen cultuur konden ontwikkelen. De Nazca-cultuur was vooral theoretisch gedacht. De schedelmagie speelde een grote rol, want schedeloffers moesten ervoor zorgen dat het land vruchtbaar bleef. Voor de schedeloffers bedoelde vaten hadden mythologische voorstellingen waar ook vaak dieren op te zien waren en ze waren in vele kleuren beschilderd. Omstreeks 650 wordt de Nazca vallei ingelijfd bij het Huari-rijk.
In de omgeving van Nazca werd goud gevonden. Waarschijnlijk is dit goud verwerkt tot sieraden en grafgiften. Hoewel er gelijkenissen zijn met de Paracas-cultuur is tegenwoordig de opvatting dat de Nazcacultuur zich min of meer zelfstandig ontwikkeld heeft. Opvallend is dat de Nazcacultuur een op religie gebaseerde cultuur is geweest zonder noemenswaardige expansiedrift.
